Water in de Iran-oorlog van Israël en de VS

Water speelt naast kerntechnologie en olie een grote rol in de huidige oorlog van Israël en de VS met Iran. Want de kwetsbaarheid van de Golfstaten vanwege hun ontziltingsinstallaties heeft invloed op het verloop ervan.

Door Judit Neurink

Water en oorlog. In het Midden-Oosten, met zijn steeds grotere watertekorten, zijn die twee begrippen sterk met elkaar verbonden. Al jaren wordt er een oorlog verspeld over de schaarse watercapaciteit, waarbij landen die stroomopwaarts liggen met hun dammen en stuwmeren de situatie voor de benedenwaartse buren steeds verder verergeren.

Dit jaar is er een vreemde discrepantie in de regio. Aan de ene kant is er ongebruikelijk veel regen gevallen, ook nog laat in het seizoen, in de landen van de grote rivieren Eufraat en Tigris. Stuwmeren zijn overvol. Turkije heeft de overlaten van dammen in beide rivieren (er zijn er 22) moeten openen, met het gevolg dat de Eufraat in Syrië (bij Aleppo) buiten de oever trad en ook Syrische stuwmeren moesten worden ontlast.

Dat is voor het eerst in bijna veertig jaar. Meerdere generaties Syriërs hebben de rivier nog nooit zo gezien. Al jaren was de waterstand extreem laag wat gevolgen had voor de landbouw en de drinkwatercapaciteit in de regio. Maar de gezwollen rivier heeft ook de tijdelijke (vanwege de burgeroorlog) bruggen onbruikbaar gemaakt en levert gevaar op voor oude bruggen. Laaggelegen dorpen dreigen te overstromen. Boten zijn ingezet om riskante bruggen te vervangen.

Hier is water al jaren een onderwerp van strijd tussen de landen aan de rivieren. Het dammenproject in Turkije heeft grote gevolgen voor Syrië en Irak. Syrië had volgens een verdrag uit 1987 recht op 500 kubieke meters water per seconde, maar kreeg er jarenlang hooguit 230. Irak kreeg wat er overbleef nadat de Eufraat (en in mindere mate de Tigris) Syrië verliet.

Klimaatmigratie

De droge rivieren leidden tot steeds lagere waterstanden in stuwmeren, waardoor oude, ondergrondse, moeilijk aan te vullen watervoorraden moesten worden gebruikt voor drinkwater. Boeren konden hun gewassen niet meer verbouwen en verhuisden naar de steden. Twee jaar geleden maakte ik daar in Irak nog reportages over; klimaatmigratie was een feit.

Maar dit jaar zijn de zelfs de verdroogde moerassen in het zuiden van Irak weer volgelopen. Voor de droogte gevluchte boeren konden terugkeren met hun waterbuffels. Ook in Irak staan de Eufraat en Tigris hoger dan gebruikelijk, waarbij zelfs palmbomen aan de oevers in het water staan. In Bagdad kon je regelmatig door de lage rivier naar de andere kant waden; nu klotst het water hoog tegen de kades.

Ook de Koerdistan Regio meldt dat de 25 stuwmeren bomvol zijn, net als de 180 bassins die zijn aangelegd om water vast te houden voor de hete zomers.

Ter plekke worden de vroegere watertekorten niet zozeer in verband gebracht met klimaatverandering, maar met vorige oorlogen. De schade aan het milieu veroorzaakt toen Saddam in 1991 oliebronnen in Koeweit in brand stak, en die van de Amerikaanse tanks die in 2003 zand loswerkten in de Koeweitse en Iraakse woestijn. Wetenschappers zien wel enig effect, maar toch niet in die mate.

Radar

En nu de regenval samenvalt met het begin van de oorlog van Israël en de VS tegen Iran, menen sommigen in de regio dat dit opnieuw het gevolg is van de oorlog. Het zou veroorzaakt zijn door de Iraanse vernieling van een Amerikaans radarsysteem aan het begin van de oorlog. Want zij menen dat de Amerikanen de droogte veroorzaakten.

De strijd om het water wordt ook op een ander niveau gestreden. De Arabische Emiraten gaven in 2024 miljoenen uit aan het zogenaamde wolken zaaien, weersbeïnvloeding waarbij stoffen (zoals zilverjodide) in wolken worden gebracht. Dubai kreeg echter zoveel water te verwerken dat het vliegveld onderliep. Maar Israël maakt regen boven de Golanhoogten, waardoor Jordanië nog minder regen krijgt dan het al heeft.

Over de verdeling van rivierwater wordt dan in ieder geval nog gesproken; bij het maken van regen is geen enkel overleg.

In de huidige oorlogen is water ook een direct wapen geworden. Het meest recent zijn de Israëlische aanvallen op de Qaraoun Dam in Libanons Beqaa Vallei, die de Libanezen zowel water als stroom levert. Iran zou schade aan de dam als een vrijbrief kunnen opvatten om Israëls ontziltingsinstallaties (het land heeft er vijf) aan te vallen.

Achillespees

Net als Israël hebben de meeste Golfstaten (en ook Iran) het ontzilten van zeewater aangegrepen als oplossing voor hun watertekort. Ze zijn daar zelfs geheel van afhankelijk voor hun watergebruik. En hier hebben we de andere kant van het verhaal: dat is de achillespees gebleken van deze oorlog. Wie herinnert zich niet het dreigement van president Trump (in maart) om Irans energie- en ontziltingsinstallaties te bombarderen als er niet snel een oplossing kwam voor de Straat van Hormuz?

Dat het niet is gebeurd heeft alles te maken met de verwachting dat Teheran zich zou wreken door dergelijke waterinstallaties in de Golfstaten te vernielen. In de Golf staat lijk aan water leven. De staten hebben veel moeite gedaan om de Amerikanen van die kwetsbaarheid te doordringen. Miljoenen mensen, bedrijven, militaire bases, ziekenhuizen en hele steden zijn afhankelijk van een netwerk van ontziltingsinstallaties lang de kust.

Niet dat er geen aanvallen zijn geweest. Iran heeft in maart een ontziltingsinstallatie in Bahrein aangevallen maar de schade had geen invloed op de waterproductie. De Emiraten hebben diezelfde maand in reactie op Iraanse aanvallen raketten afgevuurd op een Iraanse ontziltingsinstallatie, schade onbekend. En in april meldde Koeweit Iraanse aanvallen op een dergelijke installatie, met beperkte schade.

De angst voor hardere acties is echter groot. De Saudiërs zouden bij een vernietigende aanval op hun ontziltingsinstallatie bij Al Jubail, aan de kust van de Perzische Golf, al snel gedwongen zijn miljoenen burgers uit Riyad te evacueren. De enorme installatie ligt maar 250 kilometer van de Iraanse kustlijn, waardoor ze bereikt kan worden door de korteafstandsraketten waarvan bekend is dat Teheran die nog heeft.

Druk

Daarom hebben Saoedi-Arabië en andere Golfstaten de afgelopen tijd de druk op de Amerikanen om vrede te sluiten opgevoerd, vooral ook omdat die niets hebben ondernomen toen de Golfstaten honderden Iraanse aanvallen te verduren kregen. Dat Amerikaanse vergeldingsacties uitbleven en er geen pogingen zijn gedaan meer bescherming te bieden heeft ertoe geleid dat zij zich veel actiever zijn gaan bemoeien met het vredesproces.

Tot nu toe heeft Iran bij de vele aanvallen op de Golfstaten waterinstallaties grotendeels met rust gehouden. Want Teheran weet dat dat het deze kwetsbaarheid van de met de Amerikanen bevriende staten kan uitbuiten, en doet dat ook bij de zich voortslepende vredesonderhandelingen. Die worden inmiddels niet meer in Pakistan maar in Qatar gevoerd – een van de staten die Iraanse aanvallen te verduren heeft gekregen.

De huidige oorlog in het Midden-Oosten heet dan wel over kerntechnologie en olie te gaan, maar de invloed van waterschaarste laat zich niet uitvlakken. Want meer nog dan olie, is water leven in deze droge regio.

Waardeer dit artikel!

Dit artikel las je gratis. Vond je het de moeite waard? Dan kun je jouw waardering laten zien door een kleine bijdrage te doen. Als veel lezers dit doen, kan ik artikelen blijven schrijven over het Midden-Oosten.