Syrië-beleid VS dreunt na in Irak

De radicale terreurgroep ISIS wint weer aan invloed door het wegvallen van een Koerdische buffer in Syrië. Maar vooral doordat de Amerikanen zich mengen in situaties terwijl ze daar gevaarlijk weinig van begrijpen.

door Judit Neurink

Echt onder controle was de situatie rond de terreurgroep ISIS in Syrië nooit, maar met de val van de Koerdische zelfstandige regio in Syrië is een nieuwe crisis ontstaan.

De Syrische Koerden hadden met Amerikaanse hulp duizenden ISIS-gevangenen en -families onder hun hoede. Toen zij zich moesten verdedigen tegen de Syrische troepen die teruggave van hun regio wilden afdwingen, was het alle hens aan dek – en verlieten Koerdische bewakers de gevangenissen. Het gevolg was uitbraakpogingen, maar ook bevrijdingsacties door regeringsmilitairen.

Het nieuwe Syrische leger bestaat immers grotendeels uit vroegere rebellen, die trouw hebben gezworen aan de huidige president Al-Sharaa. Die zelf, net als zij, een jihadi-verleden heeft. Voor sommige van zijn mannen zijn de ISIS-gevangenen vroegere kameraden. Voor anderen is ISIS nog steeds het baken, zoals bleek uit het feit dat een van hen in Raqqa de Koerdische vlag op de stadspoort verving door de zwart-witte van ISIS.

Vanwege die angst voor de terugkeer van de terreurgroep, die in 2014 een derde van Irak bezette, heeft het Iraakse leger zich samengetrokken langs de grens met Syrië. De Iraakse veiligheidschef Hamid al-Shatri waarschuwde Damascus meermaals vergeefs dat ISIS in Syrië in het jaar dat Al-Sharaa aan de macht is, van 2.000 naar 10.000 leden is gegaan. Onder hen zijn nogal wat ex-kameraden van Al-Sharaa die het niet eens zijn met zijn gematigde koers. Maar ook Arabieren uit de regio die onder controle stond van de Koerden.

Opengooien

De grote zorg is bovendien dat het niet blijft bij de tientallen ontsnapte ISIS-gevangenen, maar dat elementen in het Syrische leger de gevangenisdeuren zullen opengooien, zoals in een geval al is gebeurd. Toen is een groot aantal van de ontsnapte gevangenen al snel weer opgepakt. Maar bekend is dat hetzelfde is gebeurd bij de familiekampen Al-Hol en Roj, zonder dat daar iemand van is gesnapt.

Tegelijkertijd is een campagne op gang gekomen bij Arabische media om de Koerden af te schilderen als terroristen die onschuldige Arabische mannen en families gevangenhouden. Om het soms bloedige en racistische optreden van het Syrische leger tegen de Koerden goed te praten.

De Amerikanen, die dachten dat hun afspraken met het nieuwe bewind in Damascus voldoende waren om te garanderen dat de ISIS-kwestie onder controle was, schrokken van de ontwikkelingen. In overleg met Bagdad besloten ze hals over de kop zo’n 7000 ISIS-strijders uit de Koerdische gevangenissen naar Irak over te brengen. De eerste 450 zijn inmiddels ondergebracht in Iraakse gevangenissen.

Irak heeft de afgelopen jaren al zo’n 20.000 van haar ingezetenen die zich bij ISIS hadden aangesloten uit gevangenissen en kampen in Syrië gehaald, gerehabiliteerd en hervestigd. Aanvankelijk vormden zij met de Syriërs die grootste groep in de familiekampen.

De Koerden hebben, met veiligheidsgaranties van Arabische stammen, ook Syrische vrouwen en kinderen terug laten gaan naar families. Als gevolg daarvan worden Al-Hol en Roj nu nog voornamelijk bevolkt door radicale vrouwen, onder wie veel buitenlandse.

Ophalen

Met name de Amerikanen hebben er de afgelopen jaren voortdurend aangedrongen dat landen hun ISIS-strijders uit Syrië ophalen om zelf te berechten, en heeft daarbij het goede voorbeeld gegeven. Maar landen als Frankrijk en Engeland weigerden dat, omdat ze meenden dat de ISIS’ers binnen hun rechtssysteem nooit voldoende zouden kunnen worden gestraft.

Inmiddels is bekend geworden dat Irak vorig jaar meer dan veertig Franse ISIS’ers uit de Syrische gevangenissen heeft gehaald om hen te berechten. De Britten namen echter in mei 2024 de laatste Britse vrouw met haar drie kinderen terug uit Roj kamp  en ontnam anderen sindsdien hun Britse nationaliteit.

Nederland heeft tientallen vrouwen en kinderen uit de kampen gerepatrieerd, maar zeker 75 van de 300 oorspronkelijke ‘uitreizigers’ zit nog in de regio, van wie een derde in de ISIS-kampen of gevangenissen in Syrië. Daarnaast zijn er volgens de AIVD nog 170 kinderen met een link met ISIS en Nederland in de regio.

Aanvraagformulieren

De Syrische overheid heeft de zone rondom Al-Holkamp inmiddels tot een gesloten veiligheidszone verklaard om verdere uitbraken te voorkomen. Damascus hoopt het kamp en Roj nog dit jaar te sluiten, en heeft de 28.000 kampbewoners inmiddels voorzien van aanvraagformulieren voor vertrek.

Probleem daarmee is wel dat als dit plan wordt doorgezet, geen van de vrouwen die misdaden hebben gepleegd (bijvoorbeeld tegen yezidi-vrouwen) gestraft zal worden. De zuster van een Syrische minister die getrouwd was met een ISIS-strijder is al opgehaald uit Al-Holkamp en naar Damascus gebracht.

Dat Turkije plannen heeft zijn burgers uit de kampen op te halen, is niet per se geruststellend. De vraag is ook daarbij weer of ze zullen worden berecht. Aangekondigd is wel dat ze een rehabilitatie en integratieproces moeten doorlopen. Het aantal Turkse burgers in Al-Hol en Roj wordt geschat op zo’n 1300.

De Amerikanen willen af van het probleem van de ISIS-gevangenen, omdat het een voorwaarde is voor hun vertrek uit Syrië – de belangrijkste reden om de Koerden in de steek te laten en alle kaarten te zetten op het nieuwe bewind in Damascus. Er is een deadline van september dit jaar; dan zouden de Amerikanen hun deelname aan de operatie die was opgetuigd om ISIS te bestrijden, Operation Inherent Resolve, beëindigen.

Overvol

Hoewel de verhuizing van de ISIS’ers naar Irak op bijval kan rekenen, ook al omdat ze daarmee eindelijk berecht zullen worden, zijn er ook veel problemen. Een daarvan is dat de Iraakse gevangenissen nog overvol zitten met ISIS-strijders. Tegenstanders voeren aan dat het opnemen van nog meer gevaarlijke misdadigers een risico vormt voor de Iraakse veiligheid. Daarmee worden de risico’s en verantwoordelijkheden alleen maar afgewend op een land dat toch al lijdt onder de gevolgen van de ISIS-misdaden.

Mede daarom is de grote operatie om 7000 gevangenen naar Irak over te brengen inmiddels vertraagd. Bagdad zou daarom gevraagd hebben, om met verschillende landen te kunnen overleggen of ze toch hun burgers kunnen terugnemen, en om de opvangcapaciteiten uit te breiden.

Hoe dan ook lijkt ISIS te profiteren van het wegvallen van de Koerdische autonomie in Syrië. Mede om die reden is er in de VS een beweging op gang gekomen om de Koerden te blijven steunen. De regering Trump lijkt echter niet van zins haar beleid ten aanzien van Syrië en Irak te wijzigen.

Iraakse milities

Toch zijn er aanwijzingen dat de laatste ontwikkelingen ook gevolgen hebben voor Irak, waar de Amerikanen al geruime tijd proberen om de door Iran gesteunde sjiitische milities onschadelijk te maken. Ze zouden onderdeel van het Iraakse leger moeten worden, in plaats van privélegers van sjiitische politieke partijen en krijgsheren. Maar toen de ISIS-gevangenissen in Syrië onder druk kwamen te staan, stormden diezelfde milities met het Iraakse leger mee naar de Syrische grens.

Want de milities die in 2014 na een oproep van de hoogste sjiitische geestelijke leider in het leven zijn geroepen om ISIS te bestrijden, staan klaar om die rol opnieuw te vervullen. En met de veranderde situatie in Syrië is daar ook weer steun voor, terwijl de Amerikanen de Iraakse autoriteiten er juist langzaam van aan het overtuigen waren dat de groepen moeten worden opgedoekt om de invloed van Iran in Irak te beperken.

Daarmee kan je zeggen dat het Amerikaanse beleid voor Syrië haaks staat op dat voor Irak. Maar ook, dat Washington bijzonder weinig begrijpt van de regio. Uiteindelijk is de sjiitische meerderheid die de macht heeft in Bagdad niet alleen bezorgd over ISIS en het gevaar van een terugkeer daarvan voor Irak. Het gevaar is veel groter: het soennitische bewind in Damascus en de invloed dat dit kan hebben op de eigen soennieten, die zich in 2014 uit protest tegen de regering al eens lieten inpalmen door ISIS.

Met haar onbegrip, in combinatie met de weerzin tegen het beleid van vorige regeringen, kan Washington zich in de regio van Irak-Syrië-Iran zich maar beter voorbereiden op nieuwe crisissituaties.

Waardeer dit artikel!

Dit artikel las je gratis. Vond je het de moeite waard? Dan kun je jouw waardering laten zien door een kleine bijdrage te doen. Als veel lezers dit doen, kan ik artikelen blijven schrijven over het Midden-Oosten.