PKK heft zichzelf op, maar hoe zit het met de vrede?

De PKK beëindigt de gewapende strijd, maar wat betekent dat nou precies? Welke mitsen en maren kleven er aan de historische beslissing om de Turks-Koerdische verzetsgroep na meer dan veertig jaar op te heffen?

Door Judit Neurink

De Turks-Koerdische verzetsgroep PKK heft zichzelf op en beëindigt de gewapende strijd, en alle activiteiten onder die naam. Het is een historische beslissing die het hoogste orgaan van de groep heeft genomen, in opdracht van haar leider in Turks gevangenschap, Abdullah Ocalan.

De beslissing wordt niet alleen toegejuicht door Turkse politici die haar in gang hebben gezet, maar ook onder Koerden. Velen zijn de strijd moe en hebben geen vertrouwen dat die hen uiteindelijk ook echt de vrijheid zal opleveren waarnaar ze verlangen. De PPK zegt nu ook dat het gewapende conflict z’n tijd heeft gehad en dat het tijd is voor democratische strijd.

Verheugde geluiden komen vooral ook uit Iraaks Koerdistan, waar de PKK z’n basis heeft in het Qandil gebergte en waar de groep en haar strijders bijna constant onder Turks vuur liggen. Iraaks-Koerdische politici verwijten de PKK dat haar strijd gevolgen heeft voor de veiligheid in hun regio, want bij de aanvallen komen ook burgers om. En dat ze Turkije een excuus geeft om Koerdisch land in te lijven.

De Turken hebben een kilometers diepe strook langs de grens onder controle gebracht en de meeste dorpen daar ontvolkt. Bewoners hopen nu terug te kunnen keren. En hoewel al gezegd wordt  dat met de PKK-opheffing de reden wegvalt voor de Turkse militaire aanwezigheid in Irak, is het maar de vraag of en wanneer de Turken daar zullen vertrekken.

Veiligheidszone

Datzelfde geldt voor de zogenoemde veiligheidszone die de Turken in Syrisch Koerdistan hebben ingesteld, vanwege het feit dat ze het Koerdische zelfbestuur daar totaal vereenzelvigen met de PKK. Dat er onlangs een akkoord is gesloten met andere groepen en dat die nu gezamenlijk optreden richting de nieuwe regering in Damascus, betekent nog niet dat Ankara van mening is veranderd.

Hoe historisch de beslissing van de PKK ook is, er is nog een flink aantal mitsen en maren. Alleen de verklaring van de groep laat al genoeg vragen open. Komt er een nieuwe politieke partij onder een andere naam? Acties onder de naam van de PKK behoren tot het verleden, maar in dat verleden zijn ook splintergroepen actief geweest; wat gebeurt daarmee?

Wie zorgt er voor de ontwapening van de groep en de strijders? Er zijn berichten dat de wapens op drie locaties in de Koerdistan Regio van Irak ingezameld zullen worden, en dat de VN daarop toezicht houden. Iets wat door de VN-woordvoerder echter ontkend is.

Garanties

Welke garanties geeft Turkije? Wordt de 76-jarige Ocalan eindelijk na 26 jaar vrijgelaten uit de geïsoleerde gevangenis op dat Turkse eiland? Klopt het bericht dat hij huisarrest krijgt ergens aan de Turkse kust? En wat is de toekomst voor de ontwapende strijders? Worden ze vervolgd of krijgen ze gratie? Mogen ex-PKK’ers eindelijk ook een politieke rol gaan spelen?

Wat gebeurt er met de gekozen burgemeesters die vanwege vermeende PKK-banden uit hun ambt zijn gezet? En met de populaire Koerdische politicus Selahattin Demirtas, die al bijna tien jaar vastzit vanwege dezelfde vermeende banden? En al die anderen, die daarom zijn veroordeeld? Of moeten we dan wachten tot de wereld het terrorisme-stempel heeft verwijderd van een organisatie die inmiddels is opgeheven?

Vragen, veel vragen. En dan hebben we het nog niet eens over het feit dat veel Koerden de Turkse overheid zien als de vijand en diep wantrouwen. En met reden, na alle brute acties tegen Koerden waarbij halve steden in puin zijn geschoten. Na het geven van enige rechten, en die dan weer afnemen. En vooral ook na het mislukken van het vredesoverleg van 2013-2015, toen de PKK al begonnen was met de ontwapening maar Turkije de oorlog hervatte.

Wat zeker meespeelt is dat op dezelfde dag als de PKK beslissing viel, de Turken nog doelen in Qandil hebben bestookt. Terwijl de groep toen ook allang een eenzijdige wapenstilstand had aangekondigd.

Ministaat

En dan is er nog een meer structurele vraag. Wie jarenlang in een organisatie als de PKK heeft gefunctioneerd, stapt niet zomaar uit haar streng omlijnde ideologische werkelijkheid. Dat weet ik van oud-leden die redenen hadden om uit te treden, maar moeite hadden weer te wennen aan het leven buiten de groep. Dus zelfs al hef je de PKK op, daarmee is de gemeenschap die de groep ook vormt, de ‘ministaat’ zoals sommigen het noemen, niet zomaar weg. Wat betekent dat, als het doel, de gewapende strijd, wegvalt?

Mij viel op uit de beelden van het PKK-congres dat de leiders bepaald niet jong meer zijn. Hoe zetten die nog een knop om? Tenslotte vechten ze al sinds de jaren zeventig. De verwachting is dan ook dat de harde kern in Qandil misschien wel met de mond trouw belijdt aan Ocalans beslissing, maar in werkelijkheid een groep bijeenhoudt voor als gewapende strijd toch nog nodig is. Of een nieuwe splintergroep vormt. Kijk naar vredesprocessen in andere landen: tenslotte ontstond er in Noord-Ierland ook een Real IRA toen de IRA de wapens neerlegde.

Die twijfel wordt gevoed door berichten dat de PKK van plan is om een van haar bases, die in de Iraakse Sinjar-provincie niet op te geven. Waarmee ook de vraag rijst hoe afhankelijk een eventuele kern-PKK van Iran zal worden, dat het daar in toenemende mate voor het zeggen heeft via haar Iraakse proxy’s.

Iran

Afwezig in alle berichten is de Iraanse PKK-dochter PJAK, die zich toelegt op de Koerdische strijd in Iran. Er zijn geen directe aanwijzingen dat de beslissing tot opheffing ook voor haar geldt, of voor de PYD in Syrië. Die clubs kunnen de strijd dan gewoon voortzetten. Of toch niet?

Uiteindelijk is er nog een vraag die misschien wel de belangrijkste is. Hoe serieus is de Turkse president Erdogan? Of handelt die alleen vanuit de opportunistische gedachte dat hij de steun van de Koerden nodig heeft om in 2028 nog aan te kunnen blijven? Als hij een andere manier ziet om dat doel te bereiken – laat hij de Koerden dan niet gewoon weer vallen?

Historisch is de beslissing van de PKK zeker. Maar ze lijkt vooral een stap vooruit in een lang proces, waarbij we nu vooral behoefte hebben aan regels en voorwaarden. Pas als duidelijk wordt hoe het proces wordt vormgegeven, weten we af het echt tot vrede kan leiden.

Waardeer dit artikel!

Dit artikel las je gratis. Vond je het de moeite waard? Dan kun je jouw waardering laten zien door een kleine bijdrage te doen. Als veel lezers dit doen, kan ik artikelen blijven schrijven over het Midden-Oosten.