Na de blijdschap wacht Iraniërs de chaos

Blijdschap, duizenden dansten op straat: Iran vierde de dood van geestelijke leider Khamenei. Helaas leren ervaringen in de regio dat de vreugde niet blijvend kan zijn. En dat chaos het meest waarschijnlijke voorland is voor de Iraniërs.

Door Judit Neurink

In het Midden-Oosten hebben we de neiging oorlogen met elkaar te vergelijken. Hoewel die vergelijking altijd mank gaat, omdat ieder land z’n eigen interne situatie heeft, moest ik toch aan de Bush-oorlogen tegen Irak denken toen de VS en Israël zaterdag opnieuw hun bommen op Iran lieten vallen.

Voor beide landen is de aanloop een lange geweest. De Amerikaanse strijd tegen dictator Saddam Hoessein heeft zeker drie presidenten beziggehouden: George Bush probeerde het met Operation Desert Storm in 1991, Clinton met bommen in (onder meer) 1998, en George W. Bush junior kegelde met een invasie de dictator eindelijk omver. Dezelfde Saddam die zijn vader in 1991 nog als aangeschoten wild had laten zitten, om te voorkomen dat Iran het in Bagdad voor het zeggen zou krijgen.

Er valt wel wat te leren uit die militaire exercities. Want Iran kreeg het uiteindelijk – weliswaar indirect – toch voor het zeggen in Bagdad. En na de operatie van 1991 richtte Saddam een bloedbad aan onder de sjiitische bevolking die het had gewaagd tegen hem in opstand te komen – waar Bush hen toe had opgeroepen. De Koerden, die hetzelfde lot boven het hoofd hing, ontkwamen daar alleen aan door Europese bescherming.

We weten dat de aanhoudende sancties tegen Saddam na 1991 vooral het Iraakse volk raakten en het verarmden. En dat dit mede leidde tot radicalisering van veel gelovige moslims, waar de seculiere Saddam uiteindelijk zelfs op inspeelde bij gebrek aan een andere oplossing. Bij de aanvallen in Iran zijn zo ongeveer alle lessen genegeerd.

Vreugde

Ook de invasie in 2003 leidde aanvankelijk tot grote vreugde omdat de dictator er niet meer was. Dat duurde echter niet lang. De beslissing van de Amerikaanse bezetter om het Iraakse leger naar huis te sturen en leden van de Baathpartij uit te sluiten van de macht leidde uiteindelijk tot ISIS. En tot de grote steun die er onder Iraakse soennieten was voor deze groep, zelfs al was die veel radicaler dan de meesten van hen.

En dat leidde tot de verovering door ISIS van een derde van Irak (en een groot deel van Syrië), een bezetting die niet alleen ernstige gevolgen had voor groepen als yezidi’s, christenen en sjiieten, maar ook voor iedere moslim die zich tegen het kalifaat verzette.

ISIS leidde ook tot de opkomst van pro-Iraanse sjiitische milities, die een rol speelden in de oorlog tegen de groep. En nu door Iran ingezet worden om bepaalde (Amerikaanse) doelen te bestoken.

Overeenkomsten

Irak en Iran zijn totaal verschillende landen. Met een aantal overeenkomsten. Beide zijn mozaïeken waarin verschillende bevolkingsgroepen en geloven naast elkaar leven. Beide hebben een eeuwenoude geschiedenis, met machtige heersers en culturen – lang voordat de islam 1400 jaar geleden z’n intrede deed. Ook de trots op dat verleden en de cultuur hebben ze gemeen.

En beide hebben de afgelopen halve eeuw een enorme bevolkingsgroei doorgemaakt. Daardoor is een meerderheid van de bevolking onder de dertig. Die jonge bevolking leidt tot kritiek op machthebbers en verzet.

En nu komt er nog een overeenkomst bij: een Amerikaanse oorlog die alles op z’n kop zet. In beide gevallen begonnen om militaire redenen (massavernietigingswapens die Saddam niet had, kernbommen die de Iraniërs nog niet hebben) maar in werkelijkheid gaan om regime change. En geld. Want zowel Iran als Irak hebben grote olievoorraden.

Regels

Bij de oorlogen tegen Irak hadden de Amerikaanse presidenten de regels doorlopen die ervoor gelden. Toestemming van het Amerikaanse Congres en in ieder geval een poging om de VN-veiligheidsraad te overtuigen van de zin ervan. Wat in 2003 niet lukte waarna Koffi Annan de invasie illegaal verklaarde, maar dat hield Bush (en de Britse Tony Blair) niet tegen.

En zeker even belangrijk: de VS deden het niet alleen. In 2003 was er een coalitie of the willing, met de Britten, Australië en Polen als actieve deelnemers, en 49 landen die de invasie steunden.

Kijk naar wat er zaterdag, en eerder in juni gebeurde. Dat was en is een alleingang van de VS en Israël. Zonder dat er zelfs maar naar steun is gezocht. En nog veel belangrijker: zonder dat er een wettelijke grond is. Het Amerikaanse Congres is niet geïnformeerd, laat staan dat het akkoord is gegaan, zoals de Amerikaanse grondwet eist. En voor de VN-Veiligheidsraad hebben Trump en Netanjahu geen enkel respect, dus die staat helemaal buitenspel.

Moord

En dan is er het ongestraft vermoorden van leiders. In Irak heeft Saddam Hoessein nog maandenlang ondergedoken gezeten voordat hij in december 2003 opgepakt werd. Om daarna door de Irakezen te worden berecht. Je kunt van alles zeggen over dat proces, maar het was wel belangrijk voor de Irakezen om het recht te laten zegevieren.

De Iraniërs kunnen geestelijk leider Khamenei niet meer verantwoordelijk stellen voor de vele mensenrechtenschendingen, de corruptie en het wanbeleid. Voor het oppakken en doden van politieke tegenstanders, en het uitmoorden van naar schatting 30.000 mensen die eind vorig jaar en begin dit jaar massaal de straat opgingen om tegen zijn bewind te protesteren. Want hij is met de militaire top en adviseurs (en volgens sommige bronnen zelfs een kind en kleinkind) door Israëlische bommen vermoord.

Er zit 23 jaar tussen Operation Iraqi Freedom en Operation Epic Fury. Zijn onze ideeën over het naleven van wetten en regels in de tussentijd zo afgebrokkeld? Dat het normaal wordt gevonden de leiders van een land met gerichte aanvallen om zeep te brengen?

Juiste weg

In Iran is er vreugde over die dood; maar is het ook de juiste weg? Dat die vreugde geen lang leven beschoren is valt simpelweg te voorspellen als je naar buurland Irak kijkt. En daar komt nog bij dat de statistieken leren dat regime change helemaal niet te bereiken is met luchtaanvallen alleen.

Dat een invasie ook niet altijd brengt wat burgers hadden gehoopt, is in Irak al duidelijk geworden. En uit de recente wisseling van de macht in Syrië valt te leren dat ook een beweging vanuit de bevolking zelf geen wondermiddel is. Een van de redenen is dat inwoners – elk met hun eigen achtergrond, wensen en overtuigingen – nooit op één lijn zitten en het heel moeilijk is om dat te bereiken, waar dan ook.

Wat staat Iran te wachten, als je naar die voorbeelden kijkt? Chaos, is het eerste woord dat me te binnen schiet. De Amerikanen zijn momenteel bezig om alles te vernietigen dat met de onderdrukkende kant van het regime te maken heeft. Maar niet alleen de Revolutionaire Garde, het leger dus, en de Basiji, die aangesteld zijn van het volk eronder te houden.

Maar ook de politie. En ik herinner me uit Irak in de eerste dagen na de oorlog, tot welke ellende dat leidde. Plunderingen van overheidsgebouwen en banken, maar ook grote onveiligheid op straat.

Opstand

Trump en Netanjanu hebben de Iraniërs opgeroepen om in opstand te komen en zelf de macht over te nemen. Datzelfde deed Bush in 1991. Zo gauw hij de kans kreeg, strafte Saddam dat echter af, met miljoenen doden tot gevolg. We weten dat het regime in Teheran precies hetzelfde zal doen als het dat kan – want dat heeft het eerder dit jaar al aangetoond.

In beide landen is door de dictatuur dusdanig gesnoeid in de oppositie dat die vooral in de diaspora woon(de). De Amerikanen hielpen in Irak enkelen terugkeren, anderen kwamen via de veilige Koerdische regio terug. Wat zal er in Iran gebeuren? Is de zoon van de ooit toch met zoveel vreugde verjaagde sjah onderweg terug? De sekte van de Moedjahedin Khalk heeft weinig aanhang in eigen land. Het Koerdische verzet heeft de handen ineengeslagen maar wat kunnen ze bereiken? En wie is er beschikbaar om een transitie te leiden – als het echt zover komt?

Er is weinig zeker in deze situatie. Wel, dat in Iran de komende maanden en wellicht zelfs jaren de chaos zal regeren. Dat de kans dat er echt een nieuw bewind komt klein is, en daarmee de kans op wraakacties groot. Dat velen het land zullen ontvluchten, maar dat achterblijvers in een extreme situatie zullen moeten overleven. En dat die blijdschap, dat dansen op straat, helaas van voorbijgaande aard zal zijn.

Waardeer dit artikel!

Dit artikel las je gratis. Vond je het de moeite waard? Dan kun je jouw waardering laten zien door een kleine bijdrage te doen. Als veel lezers dit doen, kan ik artikelen blijven schrijven over het Midden-Oosten.