Iraakse milities ontwapenen – een onmogelijke opgave?

Twaalf jaar nadat in Irak sjiieten eigen milities vormden om de opmars van de terreurgroep ISIS te stoppen, worden die eindelijk ontwapend. Maar kan dat eigenlijk wel een succes worden?

Door Judit Neurink

Irak heeft een nieuwe premier. En die heeft als een van zijn eerste daden een commissie in het leven geroepen die de pro-Iraanse sjiitische milities moet ontwapenen. Binnen een paar dagen, is de opdracht, moeten hun wapens in handen zijn van de staat.

Goed nieuws voor Irak, want deze milities hebben het afgelopen jaar in opdracht van Teheran meerdere raket- en drone-aanvallen uitgevoerd. Op Iraans-Koerdische verzetsgroepen in het noorden, in de Koerdistan Regio dus, maar ook op doelen in buurlanden. Dat laatste bracht de regering in Bagdad in een lastig parket met landen als Saoedi-Arabië en Koeweit, terwijl ze juist probeerde het Iraakse imago daar op te vijzelen.

De eerste militie heeft al met veel vertoon wapens ingeleverd: Saraya al-Salam van de opstandige sjiitische geestelijke Moqtada al-Sadr. Twee andere milities hebben aangekondigd dat ze ook zullen opgaan in het formele Iraakse militaire systeem: Asa’ib Ahl al-Haqq en Kata’ib Imam Ali.

‘Vanuit een gevoel van nationale verantwoordelijkheid’, geven ze als reden om van onder de paraplu van sjiitische milities vandaan te stappen, de PMF die zo’n 100.000 sjiitische militiestrijders bundelt. Daarmee verdwijnen ze echter niet, maar worden onderdeel van het officiële Iraakse leger en veiligheidsapparaat, wellicht ondergebracht in een nieuw ministerie van veiligheid. Maar over dat laatste is het laatste woord nog niet gezegd, want dat vergroot de kans dat ze opnieuw een aparte macht worden.

As van Verzet

Ondanks een oproep van de nieuwe premier Ali al-Zaidi om hun voorbeeld te volgen, doen niet alle milities mee. De meer extreme, pro-Iraanse groepen als Kata’ib Hezbollah en Saraya Awliyaa al-Dam bijvoorbeeld niet. Die zijn naast van de PMF ook lid van de IRI, de Islamic Resistance in Iraq, nauw verbonden aan Teheran en in feite onderdeel van de Iraanse As van Verzet waarvan ook Hamas (Gaza) en Hezbollah (Libanon) lid zijn.

De belangrijkste reden die deze weigergroepen geven is dat ze nog steeds eisen dat alle buitenlandse troepen uit Irak vertrekken. Die eis is tegen de Amerikanen gericht, die na de komst van ISIS in 2014 op verzoek van Bagdad kwamen helpen die terreurgroep te bestrijden. De legermacht van toen (van een coalitie van landen) is afgebouwd tot minder dan duizend militairen die vooral helpen troepen te trainen en de strijd tegen wat er nog over is van ISIS te coördineren. Die (deels Amerikaanse) overblijvers zitten inmiddels grotendeels in de Koerdistan Regio.

De Iraakse milities, in het leven geroepen om tegen ISIS te strijden en daarna genormaliseerd als gewapende macht achter de sjiitische politieke partijen en groepen, zijn velen een doorn in het oog. De Britse ambassadeur in Irak, Irfan Siddiq, uitte in de krant Asharq al-Awsat zware kritiek op de methoden van afpersing en intimidatie die de groepen toepassen. Want inmiddels spelen ze ook een economische rol: met eigen bedrijven bijvoorbeeld, die onderhands contracten krijgen toegespeeld.

Speelveld

De oorlog van de VS en Israël tegen Iran maakte duidelijk hoe nauw de banden met Iran zijn, en dat was voor de Amerikanen een nieuwe reden om druk uit de oefenen op de Iraakse politiek om de milities uit het speelveld te halen. Het heeft er veel van dat het een voorwaarde is geweest voor Amerikaanse steun voor de nieuwe premier, die als concessie kandidaat uiteindelijk naar voren kwam, de sjiitische zakenman Ali al-Zaidi.

Hij heeft steun voor de ontwapeningsoperatie van het grootste sjiitische politieke blok, het Sjiitische Coördinatie Kader. Deze politici bedenken na jaren niets doen nu opeens dat de milities in strijd zijn met de Iraakse grondwet en met uitspraken van de belangrijkste sjiitische geestelijke, ayatollah Sistani. Maar hun  partijen hebben jarenlang vooral geprofiteerd van de macht die de gewapende milities hen boden.

En daar ligt ook een van de levensgrote ‘maren’ die bij dit nieuws vermeld moeten worden. De milities zijn allang niet meer alleen de militaire arm van politieke groepen en partijen. In de afgelopen twaalf jaar zijn ze een schaduwmacht geworden die zich schaamteloos verrijkt. Ze hebben zich via corruptie en bedreiging in de economie gewerkt. Maar ook in de maatschappij: veel Irakezen gaan niet naar de rechter bij een conflict, maar vragen milities om dat op te lossen. Dat zijn verworvenheden (respect, aanzien, geld) die ze niet snel zullen opgeven.

Dan doet zich de vraag voor, wat de rol van die 100.000 sjiitische strijders in het Iraakse leger zal zijn. Minder getraind, minder gewend aan orde en bevelen. En met meestal een duidelijk affiliatie met Iran – vaak meer dan met het eigen land. Haalt het Iraakse leger hiermee niet een koekoeksjong binnen? En wordt het leger daarmee niet alweer wat minder een afspiegeling van de bevolking, met een steeds grotere oververtegenwoordiging van sjiieten?

Wapens

En dan is de vraag ook nog, of alle milities uit de PMF zullen toegeven aan de oproep zich te ontwapenen. Kata’ib Hezbollah heeft al gezegd dat het de drones, kruisraketten en antitankwapens wel wil overnemen van andere milities, en ze opslaan, omdat het Iraakse leger die toch niet nodig zou hebben.

Een andere zorg is, hoeveel van de wapens niet zullen worden afgedragen, maar terechtkomen op de zwarte markt. Irak kent een florerende illegale wapenhandel, waar zelfs overheidswapens terechtkomen die als verloren zijn opgegeven. En in dit geval gaat het om wapens die nergens officieel geregistreerd zijn, wat het nog makkelijker maakt om ze aan de operatie te onttrekken en tegen een leuk bedrag te verkopen. Aantrekkelijk voor veel militieleden die uit arme gezinnen komen.

En laten we het dan ook hebben over de olifant in de kamer: de IRI, de schaduwachtige pro-Iraanse paraplu waarvan veel groepen ook lid zijn – naast hun lidmaatschap van de PMF. En de wapens die Iran daaraan heeft geleverd. Wat gebeurt daarmee? Niets wijst erop dat dit verbond, dat immers onderdeel is van de door Iran gestichte en geleide As van Verzet, ook inbegrepen is in de ontwapeningsoperatie.

Cosmetisch

Betekent dat, dat dit eigenlijke een cosmetische operatie is? Je heft de ene militie-paraplu op (de Iraakse PMF) maar laat de veel extremere (IRI) voortbestaan?

Want Iran zal de milities liever in stand houden, nadat Teheran ze de afgelopen maanden al bij meerdere gelegenheden als een proxi-macht heeft ingezet. Om voor de Iraniërs doelen te bestoken met drones en raketten die Teheran hen levert, bijvoorbeeld. Maar ook om zoals voorheen in Syrië, en momenteel in Iran de autoriteiten te helpen hun eigen burgers eronder te houden.

Vanuit Iraaks Koerdistan komen ook al bezorgde berichten. Want die regel uit de grondwet, dat er in Irak geen ruimte is voor milities – gaat die nu dan toch ook worden toegepast op de Peshmerga? De eigen troepen die de Koerden desondanks hebben weten te behouden – en die in de oorlog tegen ISIS hun strepen hebben verdiend. De opzet in Bagdad is al langer om de Koerden hun verworven rechten te ontnemen. Is dit een nieuwe stok om de hond mee te slaan?

Het klinkt zo mooi. Een nieuwe premier. Nieuwe bezems vegen schoon. Maar uiteindelijk is het de vraag of dit de oplossing is die Irak uit de klauwen van Iran zal redden – zonder allerlei minder gewenste en minstens zo ingrijpende bijverschijnselen.

Waardeer dit artikel!

Dit artikel las je gratis. Vond je het de moeite waard? Dan kun je jouw waardering laten zien door een kleine bijdrage te doen. Als veel lezers dit doen, kan ik artikelen blijven schrijven over het Midden-Oosten.