De strijd om de langste adem

De Turks-Koerdische PKK begon met zijn ontwapening door dertig wapens te verbranden. Een gebaar van goodwill. Maar hoe zit het met de andere, overheidskant? In Turkije, maar ook in Syrië?

Door Judit Neurink

Wat kan er meer symbolisch zijn dan je wapens verbranden? Ze niet afgeven, maar ze zelf vernietigen: dat is een belangrijk signaal. Maar het vuur speelt ook mee, dat staat voor Koerden symbool voor de overwinning op het donker en de onderdrukking.

Dat gaat terug naar de legende van Kawa de Smid die vuren laat ontsteken op de bergen om het einde van de onderdrukking te verkondigen. En dat gebeurt jaarlijks in de verschillende delen van Koerdistan tijdens de viering van Nowroz, het nieuwe jaar.

De Turks-Koerdische verzetsorganisatie koos daarmee voor de volgende fase, nadat de beweging in mei de gewapende strijd beëindigde. Dertig strijders, vijftien mannen en hetzelfde aantal vrouwen, onder wie een aantal leiders, kwamen bijeen op een ook al symbolische plek nabij de Iraaks-Koerdische stad Sulaymaniya.

Bij de Jasana Grot verbrandden ze hun wapens; daar waar de zelfverklaarde Koerdische Koning Mahmoud zich verschanste toen de Britten hem hadden verjaagd. Mahmoud is een held van het Koerdische verzet; jammer alleen dat het met hem niet goed afliep.

Goodwill

Er was veel aandacht voor de ceremonie, die vooral de goodwill van de PKK moet tonen om het vredesproces voor te zetten waartoe hun gevangen leider Abdullah Ocalan begin dit jaar besloot. In een uitzending twee dagen voor de ceremonie – op zich al historisch na de jarenlange eenzame opsluiting van de PKK-leider – noemde Ocalan de overgang van gewapend conflict naar democratische politiek ‘historische winst’.

Hij zei ook dat een Turks parlementair comité het proces zal overzien. Dat wordt binnenkort gecreëerd. Wat kort daarna werd gevestigd door de Turkse president Erdogan, die ook zei dat ‘vorige regeringen fouten hebben gemaakt’ in hoe ze de Koerden hebben behandeld. En dat alle Turkse burgers beter worden van het vredesproces waarbij de alliantie tussen Turken, Arabieren en Koerden volgens hem tot een soort nieuw Ottomaans rijk kan leiden.

Je zou je bijna afvragen wat de zin is geweest van veertig jaar strijd. Layna Zana, een van de Koerdisch-Turkse prominenten aanwezig bij de ceremonie, had daar een antwoord op. De strijd heeft de Koerdische kwestie definitief op de kaart gezet, zei ze. ‘Vanaf vandaag kan niemand op het wereldtoneel zeggen dat Koerden niet bestaan.’

In Turkije (maar ook in Syrië, Iran en Irak) is de Koerdische identiteit jarenlang ontkend. Zana was de eerste Koerdische vrouw die in 1991 in het Turkse parlement kwam, maar ze belandde door haar Koerdisch activisme al snel in de cel. Daar zat ze van 1991 tot 2004, tot ze onder buitenlandse druk werd vrijgelaten.

Bommen

Maar de werkelijkheid is anders dan de mooie woorden. Zo gaat Ankara ondanks het vredesproces gewoon door met het bombarderen van PKK-doelen in Iraaks-Koerdistan.  En beleeft in Turkije zelf de discriminatie van de Koerden hoogtijdagen. In Istanbul werden Koerdische tieners gearresteerd, alleen omdat ze naar Koerdische muziek luisterden.

Veel Koerden in Turkije stellen hun mening over het vredesproces dan ook nog maar even uit; niet al te overtuigd van de eerlijkheid van Erdogan. Die heeft de Koerdische stem nodig voor een nieuwe termijn als president. En Koerden hebben alle reden sceptisch te zijn gezien de recente maatregelen tegen de oppositiepartij CHP.

Omdat de populariteit van presidentskandidaat (en CHP-burgemeester van Istanbul) Ekrem Imamoglu zijn herverkiezing in de weg stond, liet Erdogan hem in de gevangenis gooien. En datzelfde gebeurt nu met verschillende gekozen CHP-burgemeesters – zoals eerder met Koerdische leiders en burgervaarders is gebeurd.

Daarom staat hun vrijlating dan ook bovenaan op het lijstje van Koerdische eisen. PKK’ers willen dat Ocalan wordt vrijgelaten en het democratische proces leidt – maar of Erdogan zo ver wil gaan is de vraag. Meer kans hebben politicus Salahattin Demirtas en mensenrechtenactivist Osman Kavala, voor wiens vrijlating zowel Europese politici als het Europese Hof voor de Mensenrechten zich herhaaldelijk hebben uitgesproken.

Erkenning

Maar om het vredesproces echt op gang te brengen moeten de Koerden constitutioneel worden erkend. Wetten moeten worden aangepast. (Ex-)strijders moeten de kans krijgen om in Turkije vreedzaam te wonen en politiek actief te zijn. De bal ligt nu bij Erdogan, en als die er te veel tijd overheen laat gaan dan kan hij op nieuw gewapend verzet rekenen, waarschuwen waarnemers.

Terwijl de Koerden in Turkije op een tweesprong staan, geldt dat evenzo voor die in Syrië. Daar kwam de de-facto Syrische autonomie onder druk te staan door het bezoek van de Amerikaanse afgezand Tom Barrack. Hij sprak met president Al-Sharaa en de commandant van de SDF Mazloum Abdi. Ook hier gaat het om wapens: Barrack steunt Al-Sharaa’s eis dat de SDF opgaat in het Syrische leger.

Barrack maakte zich onder Koerden zeer impopulair door te verklaren dat zij hun autonomie moeten opgeven. Federalisme, waar zij bij de nieuwe president op aandringen, past niet bij Syrië, meent Trumps man in Ankara. Koerden verwijten hem dat hij Erdogans loopjongen is: nu die de PKK op een vredespad heeft gezet, wil hij af van het Koerdische zelfbestuur in Syrië. Dat is volgens Erdogan immers gewoon een verlengde van de PKK die hij nu net aan het ontwapenen is.

Crisis

Barracks bemoeienis leidde tot een crisis. Waar Al-Sharaa en de Koerden er samen wellicht wel waren uitgekomen, of de kwestie als te gevoelig hadden aangemerkt en even geparkeerd, verweet de Trump-man de Koerden dat ze te traag zijn en zich gewoon moeten voegen in de nieuwe staat. Zonder ook maar enig gevoel voor het onrecht dat de Koerden honderd jaar geleden is aangedaan toen Sykes en Pikot hun gebied over vier landen verdeelden – en sindsdien.

En ook zonder oog voor de realiteit. De Syrische Koerden hebben bij afwezigheid van een functionerende Syrische staat meer dan tien jaar hun eigen broek opgehouden. Ze hebben werkende instituties die zorgen voor onderwijs, gezondheid en burgerrechten. Een leger dat (met hulp van de Amerikanen) succesvol ISIS heeft bestreden. Er is kritiek op onderdelen ervan, het is niet perfect, maar het functioneert.

De Koerden zelf wijzen erop (en kijk maar naar Iran en Turkije) dat een centralistische staat leidt tot marginalisering van minderheidsgroepen, crises en een monopolisering van macht en rijkdom.

Niet onbelangrijk is dat als de Koerden hun zin krijgen, er een precedent is voor andere groepen in Syrië, zoals de Druzen, Alevieten en christenen. Groepen die zich bedreigd voelen binnen de radicaalislamitische staat onder Al-Sharaa. In buurland Irak kregen uiteindelijk alleen de Koerden een regiostatus, en doet Bagdad alles om te voorkomen dat ook andere regio’s het bestuur naar zichzelf toetrekken.

Druzen

Als om het risico te benadrukken kwam het deze week tot ernstige incidenten in het Zuid-Syrische Druzische Suwayda. Ook de Druzen voelen zich buitengesloten in de eenheidsstaat die Al-Sharaa voor ogen staat. Bij het neerslaan van de opstand speelden echter tal van tegenstellingen uit de jarenlange burgeroorlog mee, maar vooral ook de achtergrond van veel van Al-Sharaa’s soldaten. Die richtten hier, net als eerder onder de Alevieten die ze ook vanwege hun geloof verketteren, bloedbaden aan.

De manier waarop ze daarbij de snorren afschoren van Druzische mannen, heeft onder Koerden de haren rechtovereind gezet. Ze werden herinnerd aan de manier waarop ISIS yezidi’s behandelde, wier mannen ook grote snorren dragen.  Net als bij de Druzen (en ook de Kakaei in Irak) heeft dat een religieuze connotatie.

Het heeft de Syrische Koerden alleen maar in hun mening gesterkt dat ze hun leger nooit mogen afstaan – net als hun broeders in het Irak van na Saddam hun peshmerga-troepen hebben behouden. Dat zal het integratieproces binnen Syrië zeker vertragen. Hoeveel druk de Amerikanen ook uitoefenen. De Koerden vertrouwen erop dat zij uiteindelijk de langste adem hebben – net als hun broeders in Irak en Turkije.

Waardeer dit artikel!

Dit artikel las je gratis. Vond je het de moeite waard? Dan kun je jouw waardering laten zien door een kleine bijdrage te doen. Als veel lezers dit doen, kan ik artikelen blijven schrijven over het Midden-Oosten.