De oorlog wordt ondergronds gevoerd

Tunnels vormen een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering van radicale en verzetsgroepen. Want bovengronds kunnen ze de strijd niet winnen. De oorlog in Iran laat echter zien dat ondergrondse oorlogsvoering inmiddels geprofessionaliseerd is.

Door Judit Neurink

Terwijl onzekere bestanden in Libanon en Iran de situatie kalmeren, wil ik eens een ander onderwerp aansnijden. En dat zijn tunnels – en de rol die zij steeds meer zijn gaan spelen in de oorlogsvoering.

Kijk maar naar de tunnels die de Israëlische troepen aantreffen in het Libanese grensgebied. Gebouwd om Hezbollah-strijders maar vooral ook wapens te verbergen. Onlangs trof men er zes tunnels aan, op zo’n veertig meter diepte, voorzien van elektriciteit, airconditioning, een telefoonlijn en een hijssysteem om wapens naar beneden en boven te verplaatsen.

In een geval ontdekte het Israëlische leger een Hezbollah-eenheid in zo´n tunnel, klaar om aan te vallen. Ook zijn er infiltratietunnels gevonden die onder de Libanees-Israëlische grens door gegraven waren om verrassingsaanvallen te kunnen uitvoeren, en smokkeltunnels voor de aanvoer van wapens uit Syrië. Het Israëlische leger blaast de tunnels die ze vindt op of vult ze op met beton.

Netwerk

We kennen hetzelfde principe al uit Gaza, waar Hamas in de afgelopen jaren een heel ondergronds netwerk blijkt te hebben gegraven, met tunnels op verschillende dieptes waar het ook Israëlische gijzelaars vasthield. En ik moet steeds maar denken aan de tunnel die de terreurgroep ISIS had gegraven vanuit het christelijke stadje Qaraqosh in Irak, die breed genoeg was voor voertuigen. De groep groef er nog veel meer, maar nooit zo breed en vaak alleen maar om van het ene huis in het andere te komen, of van de ene wijk in de andere, onzichtbaar voor de tegenstander.

De strategie van ondergronds-gaan had ISIS van de Iraakse dictator Saddam Hoessein, wiens tunnels en ondergrondse bergplaatsen na de invasie van 2003 door de Amerikanen zijn gevonden. Ook Iraakse sjiitische milities die tegenwoordig namens Iran strijd voeren tegen de Amerikanen maken er gebruik van om hun wapens veilig weg te bergen. De Turks-Koerdische PKK verbergt zich niet alleen in de Iraakse bergen maar ook in Syrische steden in tunnels en grotten.

Het gebruik van tunnels is al veel ouder. En dan denk ik niet alleen aan de eeuwenoude tunnels die in de Iraakse stad Mosul onder de Joodse wijk liggen, om inwoners de kans te geven bij onraad te vluchten. Of aan tunnels voor het smokkelen van goederen.  Voor wapens (vanuit Egypte naar Gaza) maar ook voor drugs (vanuit Mexico naar de VS). En zelfs bankrovers maken graag gebruik van tunnels om te ontkomen.

Koning David

Tunnels zijn ook al eeuwenlang onderdeel van oorlogsvoering. Van legers, maar ook van verzetsgroepen. Het eerste geval van het militaire gebruik van tunnels zou uit de tijd van Koning David stammen, toen zijn mannen een watersysteem gebruikten om Jeruzalem binnen te komen en die onneembare vesting te veroveren.

Het grotere principe is dat als je bovengronds niet kunt winnen, je ondergronds gaat. De Romeinen gebruikten het concept in 1453 in Constantinopel. In de Eerste Wereldoorlog groeven de Britten een tunnelcomplex in Vlaanderen dat in 1917 werd gebruikt om de Duitse frontlinie erboven op te blazen. In de Tweede Wereldoorlog vestigden de nazi’s hele commandocentra en fabrieken ondergronds. De Vietnamezen gebruikten tunnels in hun oorlog tegen de Amerikanen. De Russen hebben geprobeerd om via tunnels Oekraïne te infiltreren.

Iran heeft vrijwel zeker een rol gespeeld bij de ontwikkeling van de tunnels van haar ‘proxi’s’, Hamas en Hezbollah. Teheran heeft het concept zelf verder uitgewerkt door grote delen van haar uraniumverrijkingsproject en militaire infrastructuur ondergronds en in diepe grotten weg te stoppen. Het lijkt erop dat het oude concept in toenemende mate een rol speelt in de oorlogsvoering, nu het controleren van de oppervlakte niet meer leidt tot overmacht in de oorlog.

De huidige oorlogen laten zien dat het vernietigen van gebouwen en installaties bovengrond niet meer bepalend is. In Gaza en Libanon blijven Hamas en Hezbollah ongrijpbaar zolang ze zich nog kunnen verbergen in tunnels. Daarbij kunnen ze gebruik maken van het verrassingselement: ze zien de vijand bovengronds zonder dat die hen ziet. Hamas-leiders bleven zo maandenlang uit de handen van Israël.

Beide groepen zijn kampioenen tunnelbouwen, in alle maten en vormen. Hezbollah groef ook zo’n tunnel als ik in Irak zag, waarin trucks met raketten zich ongezien kunnen verplaatsen.

Doctrine

Israël schijnt er wel een doctrine voor ontwikkeld te hebben en speciale eenheden getraind, maar omdat er in Iran geen grondoorlog is, is die ervaring daar maar beperkt toepasbaar. Er gaan in de VS stemmen op om daar ook meer aandacht aan te besteden. Nu wordt het principe vooral nog defensief benaderd, maar sommigen voorspellen dat de oorlog zich met de komst van drones (weer) deels ondergronds zal verplaatsen – waar die immers niet kunnen komen.

Iran laat zien hoe diep je die ondergrondse faciliteiten moet opbergen. Hoewel de bunkers waarin de Iraanse topfiguren zich verborgen niet bestand zijn gebleken voor de speciaal daarvoor ontwikkelde zware bommen (bunker busters), zijn de Amerikanen noch de Israëliërs erin geslaagd alle diep onder de grond verborgen raketten, drones en raketinstallaties te vernietigen. En ook de uraniumvoorraden liggen veel te diep om te kunnen raken.

Dat het gebruik van tunnels ook risico’s oplevert blijkt uit een bericht over omgekomen militairen in Iran. Alle ingangen van hun tunnel waren dicht gebombardeerd. Hun verzoeken om hulp mochten niet baten, uiteindelijk zijn ze allemaal gestikt. In Gaza zat een Palestijnse brigade vast in een tunnel, tot Israël hen ontdekte.  Eigenlijk is het een wonder dat mensen bereid zijn om daar maanden en nog langer te zitten.

Het schijnt dat Iran het huidige staakt-het vuren gebruikt om de ingangen naar ondergrondse opslagplaatsen die de Amerikanen en Israëliërs hadden dicht gebombardeerd, weer open te graven. En om de ingangen van ondergrondse nucleaire complexen juist weer af te sluiten.

Burgers

Aan de andere kant staat een ondergrondse opvang voor slachtoffers van aanvallen en oorlogen. Israël heeft overal bunkers gebouwd waar burgers na het afgaan van de sirenes naartoe snellen. In Oekraïne vluchten burgers de stations van de metro in. De Finnen zijn kampioen in ondergrondse noodopvang. De meeste landen hebben ondergrondse faciliteiten om hun belangrijkste leiders veilig te stellen. Amsterdam heeft bij het aanleggen van de metro ook ondergrondse noodruimtes gecreëerd (die bijna iedereen is vergeten).

De Syrische leider Bashar al-Assad had een diep tunnelcomplex onder zijn huis zodat hij ongezien kon ontsnappen – wat hij uiteindelijk ook gebruikte. En zelfs de Amerikaanse president Trump is bezig om onder de afgebroken East Wing ondergronds geheime ruimtes te bouwen, naast de tunnels die het Witte Huis al heeft.

Is ondergronds in principe veilig? Dat nou ook weer niet. Tunnels kunnen instorten. Of worden afgesloten zodat ook de zuurstoftoevoer stopt. Terroristen hebben tunnels gebruikt voor aanslagen, zoals de sekte die een aanslag met gifgas pleegde in de Japanse metro. Maar in een tijd van precieze bombardementen en drone-aanvallen, kan het er in ieder geval veiliger zijn dan bovengronds.

Toekomst

Is ondergronds gaan in een oorlog de toekomst? Het is niet te hopen. Uit de vele video’s uit Gaza, Libanon en Syrië is te zien dat het er vaak donker is, en vochtig en vooral ook naargeestig. Dat je afhankelijk bent van een constante stroomvoorziening, anders stik je of verdwaal je in het donker.

Maar wat die video’s ook laten zien, is dat het ondergrondse vooral het domein is van strijders en hun leiders. Aan de burgers werd niet gedacht; voor Palestijnen in de huizen en ziekenhuizen boven de Hamas-tunnels of de Libanezen in wiens huizen Hezbollah wapens verstopte was geen veilige ruimte bedacht.

Het geld voor tunnelbouw komt niet ten goede aan de burgers. En daarmee zegt de manier waarop tunnels meestal worden toegepast ook iets over het democratisch gehalte van een land.  En het roept de vraag op: van wie is het ondergrondse domein eigenlijk?

Nog een laatste gedachte: waar tunnels worden gebouwd door verzetsgroepen of legers is er meestal geen aandacht voor archeologische vondsten. Of die belanden in de zwarte handel. Dat is een verlies voor de mensheid, want ons erfgoed is van ons allemaal.

Waardeer dit artikel!

Dit artikel las je gratis. Vond je het de moeite waard? Dan kun je jouw waardering laten zien door een kleine bijdrage te doen. Als veel lezers dit doen, kan ik artikelen blijven schrijven over het Midden-Oosten.