Beïnvloeding is onderdeel van de oorlogstoolkit
Propaganda, verzonnen nieuws en oorlog zijn onverbrekelijk met elkaar verbonden. Dat bleek toen X/Twitter de locatieverklikker van gebruikers aanzette. Wie post er van buiten Gaza of Israël, of vanuit landen met trollenfarms? Daarmee werd het echter nog moeilijker om te bedenken wat je kan geloven.
Door Judit Neurink
In tijden van oorlog is de waarheid het eerste slachtoffer. Een open deur, maar wel eentje die niet aan waarheid inboet. Met de komst van sociale media zijn de propaganda en de valse berichtgeving enorm toegenomen. Zodanig, dat het voor zowel gewone mediagebruikers als professionals steeds moeilijker wordt om vast te stellen of iets waar is of niet.
We weten inmiddels dat sociale media door partijen worden gebruikt. Bij de beïnvloeding van stemmen rond Brexit, en bij de eerste verkiezing van Trump bijvoorbeeld. Dat er zogenaamde trollenfarms zijn in Rusland, maar ook in Azië en Afrika. Dat steeds weer iemand betaalt om onze mening te beïnvloeden. Zo werd recent bekend dat trollenfarms uit Ghana en Nigeria hebben geprobeerd onze verkiezingen te beïnvloeden door uiterst rechtse meningen te pushen.
Dat het ook gebeurt bij de Gaza-oorlog is duidelijk. Alleen is de omvang ervan niet voor iedereen duidelijk. Deze week werd een kleine tip van de sluier opgelicht, toen Elon Musks X (voorheen Twitter) de locatie van gebruikers openbaar maakte.
Locatie
Toen bleek opeens dat allerlei mensen die zeiden dat ze vanuit Gaza op het medium posten, daar niet werkelijk zaten. Als locatie gaf hun X-account tenminste Polen aan, of Egypte, Qatar en Turkije.
Zoals het account dat ‘uit het hart van Gaza’ bericht, maar als locatie Nederland heeft. Een kind dat vanuit het puin om hulp vraagt maar post van Qatar. Een huilende moeder die om melk voor haar baby vraagt, vanuit India. En een tiener die Israëlische bommen beschrijft die ‘net naast onze tent’ vallen, maar in Nigeria zou zitten.
De reacties hierop waren onmiddellijk en fel. Vooral ook omdat enkele Gazanen als journalist werken voor media als de BBC, Reuters en de New York Times. Allemaal fake, dus? Er kwamen hele lijstjes van ‘fake’ accounts. ‘Vraag je je nu niet af hoeveel fake berichten je hebt gelezen?’ doet het Israëlische ministerie van buitenlandse zaken een duit uit het zakje.
Maar het is wellicht toch net even anders. Journalist Motasem Dalloul bijvoorbeeld postte onmiddellijk een video vanuit de ruïnes van Gaza ‘voor degenen die zeggen dat ik uit Polen post’. Dalloul verloor het grootste deel van zijn familie door Israëlische bombardementen.
IP-adres
Dat hij echt in Gaza is, valt niet te ontkennen. Waar komt dan dat stempel ‘Polen’ dan vandaan op zijn locatie? Veel Gazanen gebruiken e-sims (die ze via het internet kunnen kopen) uit andere landen. Maar wat zeker ook meespeelt is dat velen inloggen via een VPN, die hun IP-adres en dus hun locatie incorrect weergeeft. Dat is het principe van zo’n verbinding, die juist bedoeld is om de werkelijke locatie te verbergen en daarom veiliger is bij oorlog.
Het is een probleem dat overigens al jaren speelt in de regio, ook zonder VPN en e-sims. Wie in Irak vlak bij de grens met Turkije of Iran woont, komt meestal op een Turks of Iraans net terecht bij het gebruik van de mobiele telefoon. Wie in het Syrische Idlib het internet gebruikt, zal als locatie Turkije laten zien, omdat dat land in die door de oorlog beschadigde grensregio voor telefonie en internet zorgt.
Anderzijds zijn er wel degelijk accounts die niet vanuit Gaza posten, al beweren ze dat wel. Boze opzet is niet uit te sluiten. Het belangrijkste is echter dat er twijfel is ontstaan, bijvoorbeeld over mensen die geld inzamelen voor hun familie of wederopbouw in Gaza. Al eerder werd bekend dat sommige van dat soort accounts door Hamas werden gestuurd.
Dat soort berichten berokkenen schade aan de pro-Palestijnse zaak. En daarom wordt van die zijde ook gezegd dat het allemaal opzet is, dat Palestijnse en pro-Palestijnse accounts worden besmeurd omdat hun berichtgeving de andere kant niet goed uitkomt. ‘Helemaal geen ‘ik heb je’-moment of feiten checken, maar opzettelijke disinformatie’.
MAGA
Anderzijds onthulde de locatietoets ook de herkomst van tal van fake Israëlische accounts die anti-Israëlische propaganda rondpompen. Ze lijken te opereren vanuit Turkije, Saoedi-Arabië, Egypte en Algerije. En nog opvallender: accounts die Donald Trumps MAGA steunen, blijken als locatie onder andere India en Pakistan te hebben – waarvan we weten dat daar trollenfarms zitten.
Een aantal Nederlandse media heeft daar genoeg van, en nam daarom afscheid van X, zoals Trouw en recentelijk de nieuwsorganisatie NOS en Nieuwsuur. ‘De onbelemmerde stroom van desinformatie en haatdragende reacties onder producties op platform X is door het gebrek aan moderatie bijzonder problematisch,’ stellen de NOS-hoofdredacties. Door er actief te blijven werken ze onbedoeld mee aan de verspreiding ervan, menen ze. Dat wil echter niet zeggen dat hun journalisten het medium niet meer bezoeken voor informatie – al zal iedereen de komende tijd wel extra voorzichtig zijn met dit soort bronnen.
Partijdigheid
Bijkomend probleem voor media in oorlogssituaties is dat beschuldigingen van partijdigheid over een weer vliegen. Het NOS-Journaal krijgt er aan de lopende band mee te maken – in de Gaza-oorlog overigens van beide zijden. Dat geldt ook voor de Britse BBC, die recentelijk onder vuur is komen liggen vanwege creatief plakwerk waarvoor president Trump een schadeclaim heeft aangekondigd.
De kritiek was het gevolg van een uitermate kritisch intern rapport, waarvan slechts een deel de media heeft gehaald. En dan met name de rechtse media in Engeland, voor wie BBC-bashen een geliefde tijdsbesteding is. De grootste kritiek was er echter op de manier waarop BBC Arabic bericht over de Gaza-oorlog, die pro-Hamas zou zijn.
Een man die vond dat Joden verbrand moesten worden ‘zoals Hitler deed’, was in 18 maanden 244 keer te gast. Een ander, die Joden beschreef als duivels kwam in die periode zelfs 522 keer naar de studio. Het verschil tussen de berichtgeving bij de ‘gewone’ BBC en de Arabische afdeling was groot. De eerste had 19 verhalen over de verschillende Israëlische gijzelaars, BBC Arabic geen enkele. Bij de BBC waren er kritische artikelen over Hamas, bij de Arabische collega’s geen.
Bij de berichtgeving over een Hezbollah-aanval op een Druzendorp op de bezette Golan verzweeg de Arabische afdeling dat vooral kinderen slachtoffer waren. En van de 160 geïnterviewden die bij de BBC Arabic gepresenteerd werden als ‘onschuldige burgers’, zouden er 45 banden hebben met Hamas en Islamitische Jihad.
Verwrongen
Het is al moeilijk genoeg om je een mening te vormen over een oorlog ver weg, en propaganda maakt dat alleen nog maar moeilijker. Wat is waar en wat is verzonnen? Wat is half waar, en welke waarheid wordt verzwegen? Wie is die expert, aan welke kant staat hij of zij? Het leidt tot twijfel, en zelfs tot nieuwsmijding. Tot het napraten van meningen die aanspreken omdat ze simpel zijn. Daarmee tot een verwrongen beeld van de situatie. En een groeiende kloof tussen groepen.
Wat kan je doen? X mijden? Maar daar zit wel degelijk ook nog betrouwbare en waardevolle informatie. Al het nieuws dan maar mijden? Maar dan wordt het nog moeilijker om te begrijpen wat er om je heen en verder weg gebeurt. Wie dan maar afstemt op media met een wenselijke boodschap, verdwaalt echter helemaal in een konijnenhol.
Wat dan? Enkele tips. Let op waar een bericht vandaan komt. Kijk of het ook op andere (betrouwbare) nieuwssites terugkomt. Neem alles op sociale media met een korrel zout, vooral van mensen die alleen doorplaatsen. Laat het maar aan de professionals over om te beslissen of dat nieuwswaardig is (en weet: helaas maken die ook fouten). Geloof foto’s of video’s niet bij voorbaat; er wordt veel gemanipuleerd.
Dus: houd een gezond wantrouwen jegens alle berichtgeving. Met als vuistregel: wat te goed lijkt om waar te zijn, is dat meestal ook. Want beïnvloeding is helaas onderdeel van de oorlogstoolkit.
Waardeer dit artikel!
Dit artikel las je gratis. Vond je het de moeite waard? Dan kun je jouw waardering laten zien door een kleine bijdrage te doen. Als veel lezers dit doen, kan ik artikelen blijven schrijven over het Midden-Oosten.
