Als journalisten militair doelwit worden sterft de informatie

Israël vermoordde recent in Gaza willens en wetens zeven journalisten. Omdat ze met Hamas werkten waren ze een militair doelwit. Maar niemand kan zonder Hamas werken in Gaza. Ben je daarmee dan journalist-af?

Door Judit Neurink

Ja, ik heb voor Al Jazeera gewerkt. De Engelse tak ervan, weliswaar. Maar toch. Maakt me dat een onbetrouwbare journalist? Zijn de collega’s die ik ken, en die overstapten van BBC Arabic en de Arabische afdeling van de Wereldomroep naar het nieuwe TV-station in Qatar, toen opeens minder betrouwbaar geworden? En hoe zit dat dan als ze uiteindelijk doorschoven naar Al-Arabia, dat de Saoediërs opzetten?

En zijn journalisten die door hun werk voor een bepaalde werkgever minder betrouwbaar dan andere? Of minder geloofwaardig? Is journalistiek eigenlijk wel overal hetzelfde?

Ik heb hier al eerder geprobeerd om aan te geven dat in het Midden-Oosten zaken nooit zo zwart-wit zijn. Er spelen zoveel dingen mee waarvoor je of de cultuur of het land moet kennen.

Boodschap

Laten we een beginnen bij het feit dat bij media die zowel in het Engels en het Arabisch publiceren (zoals Al-Jazeera ook doet), er meestal verschillen zitten tussen die twee versies. De boodschap voor het Arabische publiek is net even anders dan die voor de rest van de wereld.

Waarom? Daar komen we bij een essentiële eigenschap van bijna alle media in het Midden-Oosten: ze zijn ‘his master’s voice’. Qatar, in het geval van Al-Jazeera.

Onafhankelijke media zijn er bijna niet, en de enkele die ik heb zien ontstaan in de Koerdistan Regio van Irak wisten zich maar nauwelijks staande te houden. Want iedereen hoort bij een partij, en dan lees, luister en kijk je naar de media van die partij.

Als je in het Engels publiceert voor die partij, heb je meer vrijheden. Omdat je voor een ander publiek schrijft, dat de indruk moet krijgen dat er persvrijheid is. Toch komt er altijd een moment dat wat je schrijft verkeerd valt, is mijn eigen ervaring in Koerdistan. En soms kan je dan kiezen: ophouden kritisch te zijn, of gewoon weg gaan.

Ik heb in Irak lesgegeven aan journalisten die bij partijmedia werkten. En vastgesteld hoe alle pogingen om hen te leren onafhankelijk te denken, op niets uitliepen. En ook pogingen om die media betrouwbaarder en interessanter te maken. Ik heb lang nagedacht waarom dat zo was.

Angst

Het had veel te maken met angst voor de baas – de hoofdredacteur en daarboven de partij. Angst de baan te verliezen. Maar ook, om buiten de lijntjes te kleuren, anders te zijn en daarmee kwetsbaar te worden. Maar het had vooral te maken met de functie van een partij in de maatschappij. Veel families zijn er totaal mee vergroeid; opa heeft er nog voor gevochten. En veel families krijgen een inkomen van de partij, of op een andere manier voordeel (banen, land, auto’s, vergunningen).

De ene partij is de andere niet, en soms is de leiband minder strak. Maar soms ook strakker. En dat geldt zeker voor een partij als de Palestijnse Hamas, die sinds 2006 met harde hand Gaza bestuurt. Van diverse kanten is vastgesteld dat Hamas de media, maar ook activiteiten van Palestijnen op sociale media onderdrukt, net als alle politieke oppositie.

Mogelijkheden om de partij te controleren bij haar autoritaire bewind zijn verdwenen. Alle protesten zijn hard neergeslagen. In 2019 stelde Amnesty International bijvoorbeeld vast dat ‘het gewelddadig optreden tegen de vrijheid van expressie en het gebruik van marteling in Gaza alarmerende nieuwe niveaus’ had bereikt. Dat de mensenrechten van vreedzame betogers, journalisten en mensenrechtenactivisten ernstig geschonden werden.

Tegelijkertijd heeft het salafistische en anti-Israëlische gedachtegoed van Hamas (dat voortkomt uit de radicaal soennitische Muslim Brotherhood) grote invloed op het onderwijs gekregen. De strijd tegen Israël en het martelaarschap werden daar verheerlijkt. Wie daar van huis uit geen sterk discours tegenover kreeg gezet, was makkelijk te rekruteren voor Hamas.

Sekte

Ik heb veel geschreven over radicaalislamitische groepen die in feite sektes zijn, en ook Hamas kan onder die noemer worden geplaatst. De groep heeft in Gaza de Palestijnse strijd totaal gemonopoliseerd en gebaseerd op haar eigen gewelddadige ideologie. En wie niet met haar meedoet, is tegen haar.

Dat betekent niet alleen dat je dan geen toegang hebt tot banen, inkomen en andere voordelen, maar ook dat uitgesproken tegenstanders slachtoffer zijn van bedreigingen en geweld. En dat er eenmaal binnen geen uitweg is.

Bestaat er onafhankelijke journalistiek in zo’n omgeving? Hamas heeft de media in de Gazastrook via haar media-afdeling geheel onder controle. Wie rondloopt in een scherfvest met Pers erop, doet dat met Hamas toestemming. Wat betekent dat ze een stempel van goedkeuring hebben gekregen.

Zowel buitenlandse journalisten (die Gaza al een tijd niet meer binnenkomen) als lokale moeten zich houden aan een hele lijst regels die Hamas hen oplegt. Ja, ze mogen het lijden van de bevolking laten zien, maar niet waar Hamas en aanverwante groepen raketten vandaan afvuren. En close-ups van gemaskerde strijders zijn ook niet de bedoeling; als die op je Facebook staan, wordt dat gesloten. Deze informatie komt van Israëlische zijde, maar klopt behoorlijk met wat we aan beelden en geluiden uit Gaza hebben gekregen.

Moord

De recente aanval van Israël op een tent waarin zeven Palestijnse journalisten bivakkeerden, van wie er vier voor Al-Jazeera werkten, heeft wereldwijd tot protesten geleid. Want moord op journalisten is nooit goed te keuren; het mensenrechtenbureau van de VN noemt het een grove schending van internationale wetten.

Maar, is het tegenargument, wat als ze eigenlijk onderdeel waren van het propaganda-apparaat van Hamas? Ik ken dat argument uit de Joegoslavië oorlog. In 1999 besloot de NAVO de Servische Staats-TV in Belgrado te bombarderen, waarbij zestien mensen omkwamen. Nee, dat waren geen journalisten, was het argument, maar allemaal propagandisten voor de Servische strijd in Kosovo.

Het was voor het eerst dat media tot een legitiem militair doel werden verklaard en aangevallen. Maar waren die TV-makers dan echt geen journalisten? Hou je op journalist te zijn, als je voor een overheid of een partij werkt – of is dat alleen zo in oorlogstijd?

Als dat klopt, dan lopen er in het Midden-Oosten niet veel journalisten rond. In werkelijkheid hebben ze het vooral moeilijk, want hoe werk je in een stramien dat in strijd is met je belangrijkste opdracht: zo correct mogelijk informatie verschaffen?

Taboe

In Gaza zou dat moeten betekenen: je afvragen waar  de gijzelaars zitten, en hoe gaat het met ze? En wie maakt er eigenlijk gebruik van de tunnels? Hoe komt het voedsel in de winkels? Maar dat zijn onderwerpen die het deel van Gaza dat nog onder controle is van Hamas natuurlijk absoluut taboe zijn.

Er is veel gezegd over de in die tent vermoorde Al-Jazeera-verslaggever Anas al-Sharif en zijn uitlatingen op sociale media. De foto’s met Hamas-leiders die hem zo kwalijk worden genomen komen mij echter bekend voor: vrijwel alle journalisten die ik in mijn regio heb zien werken, waren gek op selfies met bekende mensen. Ik kon ze nog zo waarschuwen dat een journalist afstand moet houden van de macht – dat heeft niemand ooit tegengehouden.

Anas al-Sharif was 28 jaar oud toen hij gedood werd. Hij is opgegroeid onder de Hamas-dictatuur en ideologie, in het systeem dat de groep over Gaza had uitgerold. Hij woonde in een vluchtelingenkamp en verloor zijn vader in 2023 door Israëlisch geweld.

Natuurlijk was hij anti-Israël, zoals de meeste inwoners van de Gazastrook overigens. Dat is niet verbazend met het geweld en de isolerende maatregelen van Israëlische zijde. En heb je eenmaal de keuze gemaakt voor baan en inkomen, en dus Hamas – kom er dan nog maar eens uit.

Dat geldt overigens ook voor de journalist bij wie een van de Israëlische gijzelaars enige tijd in huis opgesloten heeft gezeten, wiens vader een arts was. Wie in Gaza wilde werken, kon dat alleen doen via Hamas. Hoe sterk de indoctrinatie en druk is, mag wel blijken uit het feit dat deze mensen zich leenden voor het verbergen (en in het beste geval humiliëren) van gijzelaars.

Blik

Journalisten zijn net mensen. Ze zijn bang. Ze nemen hun overtuigingen mee in hun werk. Ze kiezen voor een baan omdat ze toch ook moeten eten.

Met alle beperkingen waaronder ze in Gaza moeten functioneren, leveren ze ons in ieder geval nog een blik op de oorlog. Dat in oorlog de waarheid als eerste sterft, is een feit. Dat maakt het alleen maar extra belangrijk dat de paar mensen die tegen de klippen op nog proberen iets aan informatie naar buiten te krijgen, hun werk kunnen doen. Want we weten echt wel dat ze ons maar een deeltje van de werkelijkheid laten zien.

Voor Israël bestaat die scheidslijn niet, die ik hier voorzichtig probeer te schetsen. Met als gevolg dat sinds het begin van het conflict in oktober 2023 al zeker 242 Palestijnse journalisten zijn gedood. Het hoogste aantal in welk eerder conflict ook.

Waardeer dit artikel!

Dit artikel las je gratis. Vond je het de moeite waard? Dan kun je jouw waardering laten zien door een kleine bijdrage te doen. Als veel lezers dit doen, kan ik artikelen blijven schrijven over het Midden-Oosten.